Logo Tussen zand en tijd door Frans Roescher

Tussen zand en tijd neemt je mee naar de uitgestrekte vlaktes van de Marker Wadden, waar Frans Roescher samen met andere leden van AWN Flevoland tijdens lange veldverkenningen zorgvuldig en verantwoord speurt naar sporen uit een ver verleden. Urenlang lopen over opgespoten zand, bukken, turen en verzamelen — en soms met lege handen terugkeren. Want wie hier zoekt, weet dat vondsten zeldzaam zijn en geduld vergen. Dit verslag, in de vorm van mailverkeer dat is gestuurd aan medewerkers van Natuurmonumenten, doet op betrokken en persoonlijke wijze verslag van deze zoektocht.

Af en toe geeft het zand zijn geheimen prijs: versteende botten van prehistorische zoogdieren of vuurstenen reststukken die herinneren aan Neanderthalers. In Tussen zand en tijd ontvouwt zich zo stap voor stap het verborgen verhaal van ons oerverleden.

Tussen Zand en Tijd

Marker Wadden – 11 maart 2026

Dag lieden.

Hierbij een verslag van de veldverkenning die we op 11 maart hebben uitgevoerd op strand zuid. De weergoden waren ons niet goed gezind. We kregen te maken met veel regen en wind. Als het regent wordt het moeilijk vuursteen artefacten te onderscheiden van natuurlijke stukken. Dit zie je ook terug in de door ons gevonden stukken. Doorgaans vinden we op zuiderstrand veel vuursteen artefacten. Nu is de oogst karig.

Vuurstenen gevonden op Marker Wadden

Op de foto hierboven zie je een aantal stukken, waarvan een paar stukken twijfelachtig zijn. De bovenste drie stukken zijn duidelijke artefacten. Het stuk links is een kling, het kleine stuk daarnaast is een schrabber. De drie stukken daaronder zijn vuursteen stukken die ontstaan bij het vervaardigen van werktuigen. In feite is het afval. De onderste 6 stukken zijn twijfelstukken. Ze hebben niet alle eigenschappen die artefacten moeten hebben. Het kleine witte stukje is waarschijnlijk nog een bewerkt stukje vuursteen. Ik denk dat het nog flink moet regenen en stormen om weer nieuwe stukken zichtbaar te maken in het zand. Bij het zoeken naar fossiele botresten waren we ook gehandicapt door de harde wind. Het water was erg troebel. Doorgaans vinden we juist de mooiste fossiele botten in het water.

Versteende botten gevonden op Marker Wadden

Op de foto hierboven zie je links bovenaan een schedelfragment met een deel van een achterhoofdsknobbel dat scharniert op de eerste wervel (atlas). Het lukt me niet deze op naam te brengen. Rechts daarvan zie je een fragment van de achterkant van een onderkaak. Het is te fragmentarisch om te kunnen zeggen van welk dier het is. Rechts daarvan zie je een eerste teenkoot (phalange) van een paard. Daaronder zie je een complete kies van een paard. Beide stukken zijn zwaar gefossiliseerd zodat we zeker weten dat deze afkomstig zijn uit de laatste ijstijd. Dit dier liep naast de mammoet en de wolharige neushoorn over de mammoetsteppe. Op de tweede rij zie je een fragment van een mammoetrib en rechts daarvan ook een ribfragment. Het is de bovenkant van een rib dat scharniert op de wervelkolom. Het is behoorlijk gehavend en ik vermoed dat het van een wolharige neushoorn is. Daaronder zie je horizontaal liggend een botfragment van een hert. Het is de achterkant van een middenvoets- of middenhandsbeen. Het vierkante stukje daarnaast is een fragmentje van een mammoetslagtand. Daaronder zie je twee grotere botten. Het bovenste bot is niet compleet. Ik heb daarom daaronder een compleet stuk geplaatst, wat eerder gevonden is. Je kunt dan goed vergelijken. Het betreft het hielbeen van een reuzenhert. Ik heb hieronder een afbeelding van het skelet van een reuzenhert bijgevoegd. Met een blauwe pijl staat aangegeven waar je dit stuk moet plaatsen in het skelet. Reuzenherten kwamen in dit gebied zowel voor in de laatste ijstijd (het Weichselien) als in de tussenijstijd, een warme periode daarvoor (het Eemien). Hertachtigen vormen een boeiende dierengroep.

Reuzenhert

Versteende botten gevonden op Marker Wadden

Hierboven staan fossiele botresten afgebeeld die verder niet op naam te brengen zijn.

Ik wil jullie graag nog een pas verschenen boek onder de aandacht brengen en een symposium wat we hierover organiseren. Het gaat over pleistocene herten. Hieronder zie je een foto van het boek. Dick Mol en ondergetekende hebben daaraan meegeschreven. Ook wordt hierin geschreven over de vondst van de bovenkaak van een reuzenhert op de Marker Wadden. Dr. Bas van Geel van de Universiteit van Amsterdam heeft toen een pollenanalyse uitgevoerd op de vegetatieresten uit de kiezen van deze kaak. Op 6 juni organiseren we een symposium in Denekamp over herten uit het Pleistoceen. Klik voor meer informatie en opgave op de link.

Dit wordt een zee interessant symposium kan ik jullie beloven.

Met vriendelijke groet Frans Roescher

Pleistocene herten en hertachtigen